संजय बोरुडे यांचे वर्तमानाला दिशा देणारे  ‘लोकधन’

       लोकधन हे संजय बोरुडे यांचे  यांचे लोकसाहित्य आणि लोकसंस्कृतीच्या विविधांगी आयामांचा अभ्यास करणारे एक महत्त्वपूर्ण व विचारपूर्ण पुस्तक आहे. लोकजीवनाच्या अस्सल अनुभवांमधून उमललेले लोकधन – लोकगीत, लोककथा, म्हणी, व्रतवैकल्ये, नृत्य-नाट्य, लोकविश्वास – हे केवळ सांस्कृतिक वारसा नसून समाजाच्या मानसिकतेचा, त्याच्या इतिहासाचा आणि परंपरांचा जिवंत दुवा आहे, हे लेखकाने स्पष्ट केले आहे. आधुनिकतेच्या आणि जागतिकीकरणाच्या वावटळीत हरवत चाललेल्या लोकपरंपरांचे जतन आणि दस्तऐवजीकरण ही काळाची गरज असल्याची जाणीव संजय बोरुडे यांनी सुरुवातीलाच मांडली आहे. त्यांच्या प्रस्तावनेत त्यांनी लोकधन म्हणजे लोकांचा अनुभवसंचय, त्यांच्या श्रमाची आणि सहजीवनाची परंपरा, त्यांच्या आनंदाचा व दु:खाचा इतिहास, आणि समाजाला एकत्र ठेवणारी शक्ती असे सांगितले आहे. लोकसाहित्य हे केवळ मनोरंजनापुरते मर्यादित नसून समाजातील नैतिक मूल्ये, मानसिक आधार, सांस्कृतिक ओळख आणि जीवनशैली यांचे प्रतिबिंब आहे आणि हीच भूमिका त्यांच्या संपूर्ण ग्रंथाचा पाया ठरते.

                           पुस्तकातील विषयांवर आधारित विचार करताना सर्वप्रथम लोकगीतांच्या विभागाचा विचार करावा लागतो. येथे श्रमगीत, ओवी, झोपाळ्याची गाणी, लग्नगीते आणि सणांसाठी गायली जाणारी गीते यांचा अभ्यास करून त्यामागील सामाजिक आणि सांस्कृतिक संदर्भ स्पष्ट केले आहेत. उदाहरणार्थ, शेतमजुरी करताना गायल्या जाणाऱ्या ओव्या किंवा बैलगाड्यांच्या खेचताना उच्चारल्या जाणाऱ्या लयीतून लोकांच्या श्रमाला मिळणारा मानसिक आधार लेखकाने नोंदवला आहे. एका ओवीचे उदाहरण देत त्यांनी लोकांच्या नातेसंबंधातील आपुलकी स्पष्ट केली आहे तर इतर  ओळींमधून निसर्गाशी असलेली नाळ आणि श्रमाशी असलेला स्नेह स्पष्ट होतो.

                         म्हणी आणि वाक्प्रचार या लोकज्ञानाचे संक्षिप्त आणि प्रभावी रूप आहे, हे लेखकाने स्पष्ट केले आहे. लोकजीवनातील अनुभवांचे शब्दबद्ध रूप असलेल्या म्हणींमध्ये व्यवहारज्ञान, सूक्ती, नैतिकता आणि उपरोध यांचे दर्शन घडते. म्हणींचे विश्लेषण करताना बोरुडे यांनी त्यांचा समाजाच्या मानसिकतेशी असलेला संबंध स्पष्ट केला आहे. उदाहरणार्थ, संकटात साथ देणारे नातेवाईक किंवा समाजाचे सहकार्य यांचे महत्त्व सांगणारी म्हण समाजाच्या आत्मविश्वासाला बळ देते. या विभागात लोकजीवनातील समस्यांवर लोकांनी दिलेली प्रतिक्रिया आणि जीवनातील व्यवहार यांचे अभ्यासपूर्ण चित्रण आहे.

          सण, उत्सव आणि धार्मिक परंपरा या विभागात लोकधर्माचा समाजजीवनावर असलेला परिणाम विशद केला आहे. लोकधार्मिकता ही अंधश्रद्धेच्या पलीकडे जाऊन सामाजिक बंध निर्माण करणारी प्रक्रिया आहे, असे लेखकाने नमूद केले आहे. गावातील एकत्र पूजा, व्रते, सण-उत्सव हे केवळ धार्मिक विधी नसून लोकांच्या सहजीवनाची केंद्रे आहेत. “ग्रामदेवतेच्या यात्रेत लोक एकत्र येतात, भांडण विसरतात,” अशी निरीक्षणे त्यांनी नोंदवली आहेत. व्रतांमधून महिलांचे योगदान आणि त्यातून निर्माण होणारी सामाजिक जडणघडण यावरही त्यांनी प्रकाश टाकला आहे.

                      लोकविश्वास आणि अंधश्रद्धा यांचे विश्लेषण करताना लेखकाने लोकसंस्कृतीचा चिकित्सक अभ्यास केला आहे. लोकविश्वास ही समाजाची मानसिक गरज असली तरी त्यात असलेल्या अंधश्रद्धा लोकांचे नुकसान करू शकतात, याकडे त्यांनी लक्ष वेधले आहे. त्यांची ही मांडणी  “देवावर विश्वास ठेवा पण अंधश्रद्धेपासून सावध राहा,” असे सूचन करीत  त्यांनी लोकधनाचा वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून अभ्यास करण्याची गरज व्यक्त केली आहे.

          लोकजीवन आणि पर्यावरण या विषयात निसर्गाशी असलेली नाळ आणि पर्यावरणीय जागरूकतेचे स्वरूप स्पष्ट झाले आहे. शेती, निसर्ग, ऋतूंचे चक्र आणि त्यावर आधारित लोकगीतांमधून, म्हणींमधून आणि व्रतांमधून पर्यावरणाशी असलेली नाळ स्पष्ट होते. “निसर्ग जपला तर जीवन जपले,” ही भूमिका लोकगीतांतून अधोरेखित होते. निसर्गाशी असलेले सहजीवन आणि पर्यावरणाचे महत्त्व समजून घेण्यासाठी लोकसंस्कृतीचा अभ्यास आवश्यक असल्याचे लेखकाने सांगितले आहे.

    परिशिष्टात ग्रंथात आढळणाऱ्या फोटोंबद्दलची माहिती दिलेली आहे. विविध प्रदेशांतील लोकधनाचे स्वरूप, त्यातील साम्य आणि विविधता यांचे उदाहरणे येथे सविस्तर दिली असून लोकसंस्कृतीच्या संवर्धनासाठी या संदर्भाचा उपयोग होतो. उदाहरणार्थ, विवाहगीतांतील स्त्रियांचे परिश्रम आणि त्यांचे भावनिक योगदान स्पष्ट करणाऱ्या ओव्या दिल्या आहेत, तर दुसरीकडे कृषी जीवनाशी संबंधित म्हणींचे वर्गीकरण केले आहे.

                 या पुस्तकाचा मुख्य संदेश असा की; लोकसाहित्य हे केवळ भूतकाळाचा भाग नसून वर्तमान समाजाला दिशा देणारे आणि भविष्याच्या पिढ्यांसाठी मूल्यांचे जतन करणारे साधन आहे. लोकधनाच्या माध्यमातून लोकांचे आत्मभान निर्माण होते, त्यांच्या संघर्षाला अर्थ मिळतो आणि त्यांच्या सहजीवनाची नवी दृष्टी तयार होते. संजय बोरुडे यांनी लोकधनाचे सांस्कृतिक, सामाजिक आणि मानसिक पैलू तपशीलवार मांडले असून लोकसाहित्यामुळे व्यक्तिमत्वाचा विकास होतो; हा महत्त्वाचा मुद्दा मांडला आहे.   

                    उत्खननातून प्रतीत होणारी संस्कृती, चिन्हसंकेत या आजवर लोकसाहित्यात न्अ आलेल्या बाबींचा त्यामनी ऊहापोह केलेला आहे. अनेक नवीन प्रमेये या ग्रंथात मांडलेली आहेत. या दृष्टीने संजय बोरुडे यांचे लोकधन हे पुस्तक लोकसंस्कृतीच्या अभ्यासकांसाठी, संशोधकांसाठी आणि समाजाभिमुख वाचकांसाठी मार्गदर्शक ठरते. लोकसाहित्याच्या अभ्यासाच्या कक्षा रुंदावणारा हा ग्रंथ असून लोकधनाचे जतन करण्याचा एक प्रभावी आणि प्रेरणादायी दस्तऐवज म्हणून पुढे येतो.

*****

– डॉ. राजेंद्र मुंडे, वर्धा, संपर्क : 9422140049